Religie & Verkiezingen: vooronderstellingen en gevolgen

Hoewel religie nauwelijks een rol heeft gespeeld bij de afgelopen verkiezingen, zullen de gevolgen van de uitslag voelbaar zijn voor personen met een bepaalde religieuze achtergrond. Eén ding lijkt namelijk zeker: deze verkiezingsuitslag betekent het einde van de weigerambtenaar. Want hoewel de VVD en de PvdA op veel punten ver uit elkaar liggen, zijn deze partijen het eens over het thema van de gewetensbezwaarde ambtenaar van de burgerlijke stand. Deze typische Nederlandse polderoplossing – waarbij het enerzijds mogelijk was voor homostellen om te trouwen, en anderzijds de mogelijkheid open liet voor gewetensbezwaren bij de ambtenaar, waardoor hij of zij niet verplicht was ieder stel te trouwen – lijkt zijn langste tijd gehad te hebben.

Het feit dat homostellen hier mogen trouwen, betekent volgens VVD en PvdA dat iedere ambtenaar bereid moet zijn dit huwelijk te voltrekken, omdat een ambtenaar in overheidsdienst de wet moet uitvoeren. En hoewel dit argument redelijk klinkt, heb ik de afgelopen maanden gemerkt dat deze voorgenomen maatregel deel uitmaakt van een bredere tendens, die pijnlijk is voor een deel van de religieuze burgers. In gesprekken die ik heb gevoerd met protestanten uit de rechterkant van het religieuze spectrum, kwam naar voren dat in deze groep het gevoel leeft dat er vanuit de overheid een zeer negatieve houding ten opzichte van religie is ontstaan. Waar Nederland altijd bekend stond om haar tolerante houding ten opzichte van minderheden, lijkt het orthodox-religieuze minderheidsstandpunt op steeds meer punten te worden ingeperkt door de seculiere overheid.

We leven in een post-seculier tijdperk, en zoals Erin Wilson in de eerste blogpost aangaf, kan ‘post-seculier’ worden opgevat als descriptieve beschrijving van een periode waarin religie een mogelijke optie is naast andere opties. Dit uitgangspunt lijken veel van mijn respondenten te delen en heeft voor hen bepaalde implicaties. De overtuigingen die ten grondslag liggen aan de standpunten van niet-religieuze partijen en aan het seculiere overheidsbeleid, zijn volgens hen net zo ontoetsbaar, niet-wetenschappelijk en irrationeel als hun religieuze overtuiging. Dat verschillende denkers, met name in de filosofisch liberale traditie, ervoor gepleit hebben dat religieuze argumenten geweerd moeten worden uit publieke debatten, is voor mijn respondenten dan ook onbegrijpelijk. Volgens hen is een religieuze overtuiging niet wezenlijk anders dan een socialistische, atheïstische of liberale overtuiging. Geen enkele partij en geen enkele overtuiging kan neutraliteit claimen, omdat zij altijd gebaseerd is op niet-rationele gronden. Eén van mijn respondenten pleitte er dan ook voor dat er in de politiek vaker, in plaats van minder vaak, plaats moet zijn voor de achterliggende overtuigingen.

Wanneer we dan met dit inzicht opnieuw kijken naar het voorbeeld van de weigerambtenaar,  lijkt het niet-religieuze argument wel heel redelijk, maar zijn ook hier bepaalde achterliggende vooronderstellingen. Het belang van de emancipatie van homoseksuelen en de voorrang die wordt gegeven aan het gelijkheidsprincipe boven de vrijheid van godsdienst, liggen ten grondslag aan de overtuiging dat iedere ambtenaar, ongeacht persoonlijke overtuiging, homostellen zou moeten trouwen. Deze vooronderstellingen worden nauwelijks uitgesproken, waardoor het lijkt alsof de argumentatie volstrekt rationeel is, en het religieuze tegenargument irrationeel is. Deze tegenstelling lijkt echter te kort door de bocht, en laat in dit geval zien dat, hoewel religie nauwelijks een openlijke rol heeft gespeeld bij de afgelopen verkiezingen, de achterliggende overtuigingen wel degelijk pijnlijke gevolgen kunnen hebben voor bepaalde religieuze burgers. Het is voor hen te hopen dat er nog iets over is van de ooit zo geprezen Nederlandse tolerantie.

Renée Wagenvoorde doet onderzoek naar de relatie tussen religie en burgerschap aan de Rijksuniversiteit Groningen

 
Lees ook:

Loobuyk, P. & Rummens, S. (2011). Religious Arguments in the Public Sphere: Comparing Habermas with Rawls. In: Ars Disputandi: the online journal for philosophy of religion, Utrecht, p. 237 – 249.

Peoples, G. (2005). Rawls, Religion and Rationality. Presentation to the Australasian Association of Philosopher’s conference, November 2005, Dunedin.

Rawls, J. (2005). Political Liberalism (expanded edition), New York: Columbia University Press

Wagenvoorde, R.A. (2011). Dutch governmental rhetoric on good citizenship and the implications for religion. Conference paper at Durham University (UK), May 2011,

Advertisements

4 Replies to “Religie & Verkiezingen: vooronderstellingen en gevolgen”

  1. Een verstandige afweging. Ik stoor mij ook geregeld aan het gemak waarmee religieuze overtuigingen terzijde worden geschoven in het publieke debat, ook al deel ik ze in de meeste gevallen (zoals ook hier) niet. In de praktijk zal het hopelijk zo zijn dat het ene grijze gebied door het andere wordt vervangen: dat ambtenaren niet tegen hun zin gedwongen gaan worden om homohuwelijken te sluiten. Lijkt me ook niet prettig om door een gewetensbezwaarde ambtenaar in de echt te worden verbonden. Het is dus te hopen dat van beide kanten de zaak niet op de spits wordt gedreven. Daarmee doel ik ook op incidenten in het verleden, waarbij ook homo-activisten zich weinig tolerant betoonden.
    Vraag daarbij: wat betekent het afschaffen van de weigerambtenaar potentieel voor ambtenaren van islamitische afkomst? Ik geloof niet dat dat een groot issue is, maar ik kan me voorstellen dat zo’n maatregel voor de doorstroom van allochtone ambtenaren toch averechts kan werken?
    Nog een vraag: weet iemand hoe het zit met gewetensbezwaarde gynaecologen t.a.v. abortus? Dokters kunnen in ieder geval weigeren om euthanasie te plegen, dat wel. Waarschijnlijk is er altijd de optie van een doorverwijzing naar een collega? Is dat bij ambtenaren van de burgerlijke stand in de praktijk niet ook altijd zo?

  2. Beste Ton,
    bedankt voor je reactie. Ik heb nog niet eerder gelezen over gewetensbezwaarde islamitische ambtenaren, maar in potentie is deze maatregel natuurlijk even problematisch voor bepaalde christenen als voor bepaalde moslims (afhankelijk van de manier waarop ze hun geloof interpreteren).
    Voor zover ik weet, is het in de medische wereld nog steeds mogelijk om gewetensbezwaren te hebben, wanneer het bijvoorbeeld gaat om abortus of euthanasie (nu wordt je overigens ook niet zomaar euthanasie-arts, dat is geen onderdeel van de reguliere praktijk als arts, dus daar zal het probleem waarschijnlijk minder vaak opspelen. Als iemand een verzoek tot euthanasie doet, moet dat altijd behandeld worden door een SCEN-arts, en dat zal geen streng gelovige gereformeerde arts zijn). De doorverwijzing naar collega’s in geval van gewetensbezwaren is volgens mij het meest gebruikelijk. Dit zou – volgens mij – ook voor de gewetensbezwaarde ambtenaar een oplossing kunnen zijn, maar dan zou er voor gezorgd moeten worden dat in iedere gemeente in ieder geval 1 ambtenaar is die ook bereid is homostellen te huwen. In bepaalde kleine gemeenten in de bible belt is dat op dit moment nog niet het geval, dus daar wringt de schoen.

    Het thema van gewetensbezwaren is echter niet voor ieder probleem zo makkelijk door te schuiven naar collega’s. Zo las ik dat er in de zorg een probleem kan ontstaan, wanneer islamitische vrouwelijke verpleegsters vanwege gewetensbezwaren geen mannen willen wassen. Je kunt niet alle taken doorschuiven naar collega’s, en bij deze gevallen (maar dit geldt wellicht in dezelfde mate voor de gewetensbezwaarde ambtenaar) kun je je afvragen welke onderdelen van het beroep je kunt afwijzen op basis van gewetensbezwaren. Of zou je een ander beroep moeten kiezen als je kerntaken niet kunt of wilt uitvoeren?

  3. Dat laatste lijkt me in ieder geval verstandig, als het gaat om een beroepskeuze vooraf. In het geval van de weigerambtenaar gaat het (neem ik aan) om tussentijdse wijzigingen in de taken van een ambtenaar onder invloed van ontwikkelingen in de samenleving. Daarbij gaat het waarschijnlijk om een miniem onderdeel van de taken van een ambtenaar, zeker in de bible belt. Dat is waar het natuurlijk ook om begonnen was: onze vragen bij deze ‘token’ politieke discussie, die vooral bedoeld lijkt om het progressieve gelijk van de seculiere consensus te bevestigen. Gaat het te ver om dit (na discussies over ritueel slachten etc.) een off-spin te noemen van de islam-discussie die Wilders heeft aangezwengeld? Een soort collateral damage?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s